Ambrotypia – opis procesu

Proces kolodionowy

Ambrotypia to odmiana procesu kolodionowego.
Proces kolodionowy służy do otrzymywania obrazów pozytywowych na podłożu szklanym (ambrotypia) lub metalowym (ferotypia), a także szklanych negatywów.
Powstające obrazy są fizycznie słabymi negatywami, które po umieszczeniu na ciemnym tle dają wizualny efekt pozytywu.

Mokry kolodion

Ambrotyp jest obrazem powstałym w jednym, ciągłym cyklu technologicznym.
Płyta musi pozostać mokra od momentu uczulenia do chwili wywołania, dlatego wszystkie etapy muszą być dobrze zorganizowane i wykonywane bez zbędnych przerw.

Proces mokrego kolodionu został upowszechniony w połowie XIX wieku i szybko stał się jedną z najważniejszych technik fotograficznych epoki.
Był tańszy i bardziej praktyczny niż dagerotypia, a jednocześnie dawał bardzo dużą szczegółowość.

Frederick Scott Archer

Twórcą procesu mokrej płyty kolodionowej był angielski rzeźbiarz, chemik i fotograf Frederick Scott Archer (1813–1857).

Poczynając od wykorzystywania istniejącej wówczas techniki kalotypii (negatywów papierowych) do dokumentowania swoich rzeźb, jednak niezadowolony z jej niskiej ostrości oraz faktury papieru, zaczął eksperymentować z nowo odkrytym kolodionem. W 1851 roku opublikował na łamach czasopisma The Chemist rewolucyjną metodę nanoszenia światłoczułego roztworu na szklaną płytę. Wynalazek Archera połączył najlepsze cechy dwóch konkurujących dotychczas procesów: oferował niespotykaną ostrość i precyzję detali dagerotypu, zachowując jednocześnie kluczową zaletę kalotypii – możliwość wielokrotnego powielania obrazu z jednego szklanego negatywu.

Do przeprowadzenia procesu wymagane są cztery podstawowe roztwory chemiczne:

kolodion (warstwa nośna dla substancji światłoczułych),
kąpiel srebrowa (uczulająca),
wywoływacz
utrwalacz. Jako podłoże stosuje się oczyszczone szkło, przygotowane blachy ferotypowe lub czarne płyty z anodowanego aluminium.

Podstawowe etapy:

1. Aplikacja kolodionu

Płytę należy podtrzymać w pozycji poziomej, a następnie nanieść na nią kolodion i zlać jego nadmiar jednym, płynnym ruchem, co zapewnia równomierność warstwy.

Najpopularniejsza jest metoda centralna: wylanie porcji kolodionu na środek i rozprowadzenie go ku krawędziom poprzez przechylanie płyty.

Niezachowanie płynności ruchu podczas wylewania skutkuje powstawaniem fal i wad strukturalnych w obrazie.

2. Uczulanie (Kąpiel srebrowa)

Po zżelowaniu warstwy (częściowym odparowaniu rozpuszczalników z kolodionu), płytę zanurza się na około trzy minuty w zbiorniku zawierającym roztwór azotanu srebra w wodzie destylowanej. Proces ten musi odbywać się w warunkach całkowitej ciemności lub przy bezpiecznym oświetleniu ciemniowym (warstwa światłoczuła nie jest czuła na kolor czerwony).

3. Załadunek kasety fotograficznej

W warunkach ciemniowych płytę wyjmuje się z kąpieli, osusza jej tylną stronę papierowym ręcznikiem i umieszcza w kasecie formatowej emulsją skierowaną w stronę obiektywu.

4. Ekspozycja

Kasetę montuje się w aparacie fotograficznym. Po wyciągnięciu szybra następuje naświetlenie materiału. Orientacyjne parametry ekspozycji dla przysłony f/4.5 (lato, pogodny dzień) wynoszą od 4 sek (zacienione miejsca) do 1/4sek (w słońcu).

Czułość kolodionu spada wraz z upływem czasu (starzeniem się roztworu). Czas od wyjęcia płyty z kąpieli srebrowej do rozpoczęcia wywoływania wynosi od 3 do 10 minut – wyschnięcie kolodionu uniemożliwia wywołanie obrazu.

5. Wywoływanie

Wywoływanie odbywa się w ciemni przy użyciu minimalnej ilości wywoływacza opartego na siarczanie żelaza (ok. 10 ml dla formatu 10×12 cm). Roztwór należy rozprowadzić po płycie natychmiastowo i jednolitym ruchem; zatrzymanie fali wywoływacza powoduje nieodwracalne smugi srebrowe. Wywoływanie trwa do 15 sekund. Proces przerywa się poprzez obfite spłukanie płyty czystą wodą.

6. Utrwalanie

Do utrwalenia obrazu stosuje się jeden z dwóch odczynników:

Tiosiarczan sodu: odczynnik bezpieczny w użyciu, standardowo zalecany w praktyce fotograficznej.
Tiosiarczan amonu: rzadziej stosowany, dostępny w gotowych roztworach typu rapid fixer
Cyjanek potasu: substancja silnie toksyczna. Wymaga rygorystycznego wypłukania kwasowego wywoływacza przed utrwalaniem (kontakt cyjanku z kwasem powoduje wydzielanie śmiertelnego cyjanowodoru). Stosowany ze względu na ultra szybkie działanie oraz specyficzny, jaśniejszy ton srebra.

7. Płukanie i suszenie

Płytę płucze się w bieżącej wodzie przez 15–20 minut (krócej w przypadku użycia cyjanku), aby całkowicie usunąć resztki utrwalacza. Ostatnie płukanie wykonuje się w wodzie destylowanej, co zapobiega powstawaniu zacieków wapiennych. Suszenie odbywa się naturalnie w pozycji pionowej lub poprzez delikatne podgrzanie płyty nad płomieniem.

8. Zabezpieczanie powierzchni (werniksowanie)

Wysuszoną i podgrzaną płytę pokrywa się werniksem (np. sandarakowym) metodą analogiczną do wylewania kolodionu. Nadmiar werniksu zostaje zlany, a płyta jest ponownie podgrzewana aż do odparowania rozpuszczalnika. Proces ten tworzy twardą warstwę chroniącą srebro przed utlenianiem i uszkodzeniami mechanicznymi.

Estetyka procesu

Mokry kolodion daje obraz o wyraźnej estetyce zdefiniowanej przez sam proces. Obrazy powstałe w tym procesie trudno pomylić z innymi technikami.

Na ostateczny efekt wpływają nie tylko światło i ekspozycja, lecz także:

sposób wylania kolodionu
jakość szkła
stan roztworów
temperatura
wilgotność
czas między etapami

Bezpieczeństwo pracy:

Podstawowe zagrożenia

W procesie używa się substancji chemicznych o właściwościach drażniących, reaktywnych lub łatwopalnych. Najważniejsze z nich to:

eter – bardzo lotny i łatwopalny
alkohol – łatwopalny
azotan srebra – żrący dla tkanek, silnie barwiący skórę i materiały
wywoływacz żelazowy – kwaśny, może działać drażniąco
utrwalacz – wymaga ostrożnego obchodzenia się i dokładnego oznaczenia

Zasady bezpiecznej organizacji stanowiska

chemia musi być opisana i przechowywana w zamkniętych butelkach
miejsce pracy powinno być wentylowane
w pobliżu nie powinno być otwartego ognia ani źródeł iskier
wszystkie roztwory powinny mieć wyznaczone miejsce

Ochrona osobista

rękawice odporne chemicznie
fartuch lub odzież robocza
okulary ochronne przy pracy z roztworami
ostrożność przy przelewaniu i filtrowaniu chemii

Praca w ciemni mobilnej

Szczególnej uwagi wymaga wentylacja. W małej przestrzeni opary eteru i alkoholu mogą szybko się kumulować, dlatego ciemnia powinna umożliwiać bezpieczną cyrkulację powietrza oraz wygodne rozmieszczenie chemii.

Sprzęt i materiały:

Aparat

Typ aparatu

Najczęściej stosuje się aparaty wielkoformatowe:

4×5”
5×7”
8×10”

Możliwa jest także praca w innych formatach, o ile konstrukcja aparatu i holderów pozwala na użycie płyt.

Cechy aparatu przydatne w mokrym kolodionie

pełna manualna kontrola
możliwość stosowania matówki do ustawiania ostrości
łatwa obsługa przy dłuższych czasach ekspozycji
stabilna konstrukcja
kompatybilność z mokrymi płytami

Obiektywy

W praktyce często używa się:

klasycznych obiektywów portretowych typu Petzval
obiektywów projekcyjnych adaptowanych do fotografii
starszych konstrukcji o dużym świetle

Intotne parametry:

światłosiła
charakter rysunku
winietowanie
kontrast
ostrość centralna i brzegowa

W mokrym kolodionie obiektyw ma ogromny wpływ na charakter obrazu. Nie chodzi wyłącznie o ostrość, lecz również o sposób modelowania przestrzeni i tonów.

Ekspozycja

Czułość mokrego kolodionu jest niska. W praktyce oznacza to, że:

ekspozycje bywają wielosekundowe
światło musi być dobrze kontrolowane
poruszenie obiektu staje się ważnym problemem technicznym

Czas ekspozycji zależy od:

rodzaju kolodionu
stanu uczulacza
światła
obiektywu
przysłony
kontrastu sceny

Nośnik obrazu – szkło

Rodzaj szkła

Do ambrotypii używa się najczęściej szkła bezbarwnego o równej powierzchni. Typowe parametry:

grubość: 2–3 mm
format dopasowany do holdera
najlepiej szkło o stabilnej powierzchni i bez defektów

Przygotowanie szkła

Jakość przygotowania szkła bezpośrednio wpływa na adhezję kolodionu. Najczęściej wykonuje się:

mycie w wodzie z detergentem
odtłuszczanie alkoholem
polerowanie kredą / whitingiem
końcowe przecieranie do czystej, suchej powierzchni

Powierzchnia powinna być:

wolna od tłuszczu
wolna od pyłu
jednorodna
sucha przed wylaniem kolodionu

Podkład / subbing

W niektórych praktykach stosuje się dodatkowe przygotowanie krawędzi (roztwór albuminy), aby poprawić przyczepność emulsji. Wiele zależy od rodzaju szkła, wilgotności i receptury kolodionu.

Akcesoria

Kasety światłoszczelne

Kaseta do mokrej płyty musi:

pewnie utrzymywać szkło
zabezpieczać przed światłem
umożliwiać szybkie załadowanie i wyjęcie płytki

W przypadku mokrego kolodionu niezwykle ważna jest kompatybilność kasety z grubością szkła i sposobem pracy.

Holdery / ramki

Ułatwiają:

przenoszenie płytki
manipulację przy uczulaniu i wywoływaniu
ograniczenie ryzyka dotknięcia warstwy roboczej

Dodatkowe wyposażenie

kuwetki
zlewki
cylindry miarowe
lejki
filtry papierowe lub bawełniane
pipety / butelki dozujące
statyw
ciemna tkanina do ostrzenia
poziomica
suszarki / stojaki na szkło
pojemniki do przechowywania czystych i gotowych płyt

Chemia – składniki i roztwory

Poniższe zestawienia dotyczą praktyki warsztatowej w technice ambrotypu na szkle. Podane proporcje należy traktować jako punkt wyjścia do pracy i kalibracji pod własne warunki, temperaturę, oświetlenie i charakter obrazu.

1. Kolodion – Old Workhorse Collodion

Old Workhorse Collodion to jedna z klasycznych, sprawdzonych receptur do pracy ogólnej. Daje przewidywalne efekty i dobrze sprawdza się jako roboczy kolodion warsztatowy.

Funkcja

tworzy cienką błonę na szkle
dostarcza halogenków, które reagują w kąpieli srebra
decyduje o płynięciu, pokryciu i charakterze warstwy

Typowa baza

kolodion bazowy (plain collodion)
eter
alkohol
halogenki: jodki i bromki

Przykładowa receptura robocza – Old Workhorse

Jedna z często stosowanych wersji roboczych może opierać się na następującym składzie:

Skład na ok 250ml – wersja standardowa gęsta

Lista:

Kolodion bazowy: 125 ml (4%)
Eter etylowy: 62,5 ml
Alkohol etylowy 95%: 65 ml
Woda destylowana: 2–3 ml
Cadmium Bromide: 0,63 g
Ammonium Iodide: 1,96 g
Ammonium Bromide: 0,55 g

Parametry:

Stężenie Nitro: ~2,0%
Przeznaczenie: Optymalny balans

Skład na ok 250ml – wersja mniej gęsta

Lista składników:

Kolodion bazowy: 117 ml (4%)
Eter etylowy: 61 ml
Alkohol etylowy 95%: 72 ml
Woda destylowana: 3 ml (ciepła)
Cadmium Bromide: 0,63 g
Ammonium Iodide: 1,96 g
Ammonium Bromide: 0,55 g

Parametry:

Stężenie Nitro: ~1,87%
Przeznaczenie: Chromowy blask

Halogenki najczęściej rozpuszcza się uprzednio w niewielkiej ilości alkoholu, a następnie dodaje do bazy kolodionowej.

Praktyczne cechy tej receptury

dobra równowaga między czułością i kontrastem
stabilna praca w portrecie
przewidywalne krycie płytki
stosunkowo „uniwersalny” charakter

Dojrzewanie kolodionu

Kolodion po wymieszaniu zwykle wymaga czasu dojrzewania. W praktyce oznacza to, że:

świeży kolodion może pracować inaczej niż po kilku dniach
po okresie dojrzewania warstwa staje się bardziej przewidywalna
charakter obrazu może się zmieniać wraz z wiekiem mieszaniny

Wiele osób pracuje na kolodionie dojrzewającym od kilku dni do kilku tygodni, zależnie od pożądanego efektu.

2. Uczulacz – 10% azotan srebra

Funkcja

Roztwór azotanu srebra uczula warstwę kolodionu, tworząc światłoczułe halogenki srebra.

Typowy roztwór roboczy

10% roztwór azotanu srebra:

100 g azotanu srebra
woda destylowana do objętości 1 litra

Można przygotować mniejsze objętości, np.:

50 g azotanu srebra + woda destylowana do 500 ml
25 g azotanu srebra + woda destylowana do 250 ml

Praktyka przygotowania

używa się czystej wody destylowanej
roztwór miesza się do pełnego rozpuszczenia kryształów
po przygotowaniu dobrze jest go przefiltrować
przechowuje się go w ciemnej butelce lub szczelnym zbiorniku chronionym przed światłem

Parametry użytkowe

Ważne cechy kąpieli:

czystość
brak zawiesin
odpowiedni poziom srebra
brak nadmiernego zanieczyszczenia organicznego

Problemy użytkowe

brudna kąpiel srebra → plamy, smugi, artefakty
spadek aktywności → słabsze uczulanie
zbyt zanieczyszczona kąpiel → niestabilna praca i gorszy kontrast

Czas uczulania

W praktyce zależy od formatu, temperatury i receptury kolodionu, ale zwykle obejmuje pełne zanurzenie do momentu, gdy warstwa staje się odpowiednio uczulona i gotowa do załadowania.

3. Wywoływacz żelazowy – Ferrous Developer

Funkcja

Ferrous developer ujawnia obraz przez redukcję naświetlonych soli srebra do srebra metalicznego.

Typowy skład

Klasyczny wywoływacz żelazowy może zawierać:

siarczan żelaza(II) – ferrous sulfate
kwas octowy
alkohol
wodę destylowaną

Przykładowa formuła robocza

Jedna z typowych wersji warsji. Na 450ml

ferrous sulfate – 16 g
glacial acetic acid – 24 ml
alkohol – 16 ml
woda destylowana 400 ml

Rola poszczególnych składników

siarczan żelaza – właściwy czynnik redukujący
kwas octowy – kontrola tempa i charakteru wywołania
alkohol – poprawa zwilżania i płynięcia wywoływacza po powierzchni
woda – medium roztworu

Charakter obrazu

Ferrous developer daje zwykle:

szybkie pojawienie się obrazu
dobrą separację tonów
klasyczny charakter mokrego kolodionu

4. Sugar Developer

Sugar developer jest alternatywnym wywoływaczem stosowanym przez część praktyków mokrego kolodionu. Może dawać nieco inny charakter pracy niż klasyczny wywoływacz żelazowy.

Funkcja

ujawnienie obrazu
łagodniejsze prowadzenie wywołania
możliwość uzyskania innego przebiegu tonów i kontrastu

Typowy skład

W zależności od wersji receptury sugar developer zawiera zwykle:

siarczan żelaza
cukier
kwas organiczny / octowy
alkohol
wodę destylowaną

Przykładowa formuła robocza

Jedna z praktycznych wersji może wyglądać następująco: na 450ml

ferrous sulfate – 17 g
cukier – 22.5 g
kwas octowy – 22.5 ml
alkohol – 22.5 ml
woda destylowana 400 ml

Rola cukru

Dodatek cukru wpływa na:

lepkość roztworu
sposób rozlewania po płytce
łagodzenie charakteru wywołania
subtelniejsze przejścia tonalne w niektórych warunkach

Zastosowanie

Sugar developer bywa wybierany, gdy pożądane są:

bardziej miękkie przejścia
spokojniejszy przebieg wywołania
większa kontrola rozprowadzania na płytce

5. Utrwalacz – tiosiarczan sodu

Funkcja

Tiosiarczan sodu usuwa nienaświetlone halogenki srebra i stabilizuje obraz.

Typowy roztwór roboczy

Najczęściej stosuje się roztwór w zakresie około 15–20%.

Przykładowe przygotowanie:

20% roztwór

200 g tiosiarczanu sodu
woda do 1 litra

Charakter pracy

Tiosiarczan sodu działa czytelnie i przewidywalnie. W trakcie utrwalania warstwa traci mleczny wygląd, a obraz staje się przejrzysty i ustabilizowany.

Znaczenie poprawnego utrwalenia

Niedostateczne utrwalenie może prowadzić do:

niestabilności obrazu
późniejszych przebarwień
pogorszenia trwałości płyty

Ciemnia mobilna

Funkcja

Ciemnia mobilna jest miejscem, w którym wykonuje się wszystkie etapy pomiędzy wylaniem kolodionu a wywołaniem i utrwaleniem. Musi umożliwiać szybkie przechodzenie między czynnościami bez ryzyka prześwietlenia płytki.

Podstawowe wymagania

szczelność na światło
dobra wentylacja
stabilny blat roboczy
ergonomiczne rozmieszczenie chemii
możliwość bezpiecznego odkładania mokrych płyt

Układ pracy

miejsce na czyste szkło
miejsce wylewania kolodionu
kąpiel srebra
załadowanie do kasety
miejsce do wywołania
miejsce do utrwalania
płukanie lub przygotowanie do płukania

Znaczenie organizacji

W mokrym kolodionie czas ma znaczenie krytyczne. Dobrze zorganizowana ciemnia mobilna:

skraca czas między uczuleniem a ekspozycją
zmniejsza liczbę błędów
ogranicza ryzyko wyschnięcia płyty
poprawia powtarzalność wyników

Demonstracja pełnego procesu

1. Czyszczenie i przygotowanie szkła

Szkło musi być idealnie czyste. Każde zabrudzenie może zaburzyć adhezję kolodionu lub spowodować ubytki obrazu.

Etap obejmuje:

mycie
odtłuszczenie
wysuszenie
kontrolę powierzchni pod światło

2. Wylewanie kolodionu

Kolodion rozprowadza się po powierzchni płytki w sposób ciągły, tak aby utworzyć równą błonę.

Istotne są:

płynność ruchu
odpowiednia ilość kolodionu
zachowanie ciągłości warstwy
odlanie nadmiaru z narożnika

3. Uczulenie w kąpieli srebra

Płytka trafia do 10% azotanu srebra. W tym czasie halogenki zawarte w kolodionie reagują ze srebrem, tworząc światłoczułe sole srebra.

4. Ekspozycja

Uczulona płytka zostaje załadowana do kasety i umieszczona w aparacie. Ekspozycja odbywa się jeszcze przed wyschnięciem warstwy.

5. Wywołanie

Po ekspozycji płyta wraca do ciemni, gdzie otrzymuje wywoływacz:

ferrous developer lub
sugar developer

Obraz pojawia się w ciągu kilku sekund.

6. Utrwalanie

Po krótkim płukaniu lub zatrzymaniu procesu płytkę utrwala się w roztworze tiosiarczanu sodu.

7. Płukanie

Po utrwaleniu płyta jest dokładnie płukana w wodzie, aby usunąć resztki chemii.

Błędy i problemy

Najczęstsze błędy

niedoświetlenie
prześwietlenie
zacieki kolodionu
pęcherze i ubytki warstwy
plamy od srebra
nierówne wywołanie
za słaby lub za mocny kontrast

Znaczenie analizy

Każda gotowa płyta zawiera informację o przebiegu procesu. Analiza obrazu pozwala odczytać:

czy chemia była aktywna
czy ekspozycja była trafiona
czy powierzchnia szkła była przygotowana prawidłowo
czy wywoływacz rozlał się równomiernie

Problemy i troubleshooting

Brak obrazu

Możliwe przyczyny:

zbyt słaba lub zerowa ekspozycja
nieaktywna kąpiel srebra
płyta wyschła przed wywołaniem
błąd w przygotowaniu chemii

Słaby kontrast

Możliwe przyczyny:

osłabiona chemia
niepełne uczulenie
niewłaściwy wywoływacz
zbyt krótka lub zbyt płaska ekspozycja

Problemy z adhezją kolodionu

Możliwe przyczyny:

źle odtłuszczone szkło
niewłaściwa lepkość kolodionu
zanieczyszczona powierzchnia
problem z warunkami otoczenia

Zanieczyszczenia srebra

Objawy:

plamy
ciemne punkty
nieregularności warstwy

Przyczyny:

zbyt rzadka filtracja
zanieczyszczenia organiczne
zbyt długie używanie tej samej kąpieli bez konserwacji

Czas i temperatura

Temperatura wpływa na:

lepkość kolodionu
szybkość schnięcia
aktywność chemii
charakter wywołania

W wyższej temperaturze proces przyspiesza, ale trudniej utrzymać kontrolę nad mokrością płyty.

PODSUMOWANIE ROLI CHEMII

Old Workhorse Collodion – tworzy warstwę i dostarcza halogenków
10% azotan srebra – uczula warstwę i nadaje jej światłoczułość
Ferrous developer – szybko ujawnia obraz w klasyczny sposób
Sugar developer – daje alternatywny, łagodniejszy charakter wywołania
Tiosiarczan sodu – utrwala i stabilizuje obraz

Reakcje chemiczne

I. Reakcje na etapie sporządzania kolodionu (Dysocjacja soli)

Wprowadzone do mieszaniny alkoholu, eteru i wody sole halogenkowe ulegają dysocjacji elektrolitycznej na jony:

Jodek amonu: NH4I → NH4+ + I- (w środowisku H2O / EtOH)
Bromek amonu: NH4Br → NH4+ + Br- (w środowisku H2O / EtOH)
Bromek kadmu: CdBr2 → Cd2+ + 2Br- (w środowisku H2O / EtOH)

II. Etap uczulania (Reakcja w kąpieli srebrowej)

Po zanurzeniu płyty w roztworze azotanu srebra (AgNO3) dochodzi do reakcji podwójnej wymiany między jonami srebra a jonami halogenków uwięzionymi w matrycy kolodionowej. Wytrącają się nierozpuszczalne w wodzie sole światłoczułe:

Powstawanie jodku srebra: AgNO3 + NH4I → AgI↓ + NH4NO3 (Zapis jonowy skrócony: Ag+ + I- → AgI↓)
Powstawanie bromku srebra: 2AgNO3 + CdBr2 → 2AgBr↓ + Cd(NO3)2 (Zapis jonowy skrócony: Ag+ + Br- → AgBr↓)

III. Etap naświetlania (Fotoliza – Obraz utajony)

Pod wpływem kwantów światła (fotonów, hv) na powierzchni kryształów zachodzi reakcja fotochemiczna. Jony halogenkowe oddają elektron, który jest przechwytywany przez kation srebra, tworząc metaliczną mikro-strukturę (obraz utajony):

I- + hv → I + e-
Ag+ + e- → Ag0 (metaliczne centrum wywoływania)

Globalny zapis fotolizy (na przykładzie jodku srebra): 2AgI —(światło)→ 2Ag0 + I2

IV. Etap wywoływania fizycznego

Siarczan żelaza(II) (FeSO4) redukuje wolne jony srebra pochodzące z resztek kąpieli srebrowej znajdującej się na powierzchni płyty. Reakcja ta jest katalizowana przez powstałe w poprzednim kroku cząsteczki srebra metalicznego (Ag0).

AgNO3 + FeSO4 —(katalizator: Ag0)→ Ag0↓ + Fe(NO3)SO4

Zapis jonowy (reakcja redoks):

Redukcja (kationy srebra redukują się do srebra metalicznego): Ag+ + e- → Ag0↓
Utlenianie (żelazo na II stopniu utlenienia utlenia się do żelaza na III stopniu): Fe2+ → Fe3+ + e-

Sumaryczny zapis jonowy procesu wywoływania: Ag+ + Fe2+ —(katalizator: Ag0)→ Ag0↓ + Fe3+

V. Etap utrwalania

Utrwalacz rozpuszcza nienaświetlone i niezredukowane halogenki srebra (AgI oraz AgBr), wiążąc je w rozpuszczalne w wodzie związki kompleksowe.

Wariant A: Przy użyciu tiosiarczanu sodu (Na2S2O3)

Tiosiarczan reaguje z jodkiem srebra, tworząc kompleks tiosiarczanosrebran(I) sodu:
AgI + 2Na2S2O3 → Na3[Ag(S2O3)2] + NaI (Zapis jonowy skrócony: AgI + 2S2O3 2- → [Ag(S2O3)2]3- + I-)

Wariant B: Przy użyciu cyjanku potasu (KCN)

Cyjanek reaguje z halogenkiem, tworząc trwały, rozpuszczalny kompleks dicyjanosrebranu(I) potasu:
AgI + 2KCN → K[Ag(CN)2] + KI (Zapis jonowy skrócony: AgI + 2CN- → [Ag(CN)2]- + I-)