Proces cyjanotypii
Cyjanotypia to jedna z najstarszych i najprostszych alternatywnych technik fotograficznych, oparta na światłoczułości soli żelaza.
Służy do otrzymywania monochromatycznych obrazów w charakterystycznym odcieniu głębokiego błękitu (błękit pruski / błękit Turnbulla).
Powstający obraz charakteryzuje się dużą trwałością i wyjątkową estetyką, a proces nie wymaga użycia soli srebra ani skomplikowanego sprzętu ciemniowego.
John Herschel
Twórcą procesu cyjanotypii był w 1842 roku angielski astronom, chemik i polihistor Sir John Herschel (1792–1871).
Herschel poszukiwał tanich i efektywnych metod powielania notatek, rysunków oraz dokumentów. Choć opracowana przez niego metoda dawała początkowo negatyw, z czasem znalazła ogromne zastosowanie w reprografii do tworzenia kopii technicznych i planów architektonicznych (stąd angielskie określenie blueprint).
Wkrótce po jej ogłoszeniu, botanik Anna Atkins wykorzystała cyjanotypię do zilustrowania dzieła poświęconego brytyjskim algom (British Algae: Cyanotype Impressions), tworząc pierwszą w historii książkę fotograficzną.
Podstawowe składniki chemiczne i proporcje
Do sporządzenia światłoczułego uczulacza standardowo używa się dwóch roztworów bazowych, które zmieszane w równych proporcjach tuż przed użyciem tworzą emulsję:
- Roztwór A: Cytrynian amonowo-żelazowy (zielony) – dostarcza jonów żelaza(III).
- Roztwór B: Żelazicyjanek potasu – reaguje z solami żelaza pod wpływem światła.
Zestawienie proporcji roboczych:
| Objętość końcowa roztworu | Roztwór A: Cytrynian amonowo-żelazowy | Roztwór B: Żelazicyjanek potasu | Woda destylowana |
|---|---|---|---|
| 100 ml | 25 g | 10 g | dopełnienie do 100 ml |
| 50 ml | 12,5 g | 5 g | dopełnienie do 50 ml |
| 25 ml | 6,25 g | 2,5 g | dopełnienie do 25 ml |
Podstawowe etapy:
1. Przygotowanie roztworów
Rozpuszczenie odmierzonej ilości cytrynianu amonowo-żelazowego w wodzie destylowanej (Roztwór A) oraz żelazicyjanku potasu w osobnej porcji wody (Roztwór B). Oba roztwory przechowuje się w ciemnych butelkach.
2. Mieszanie uczulacza
Tuż przed aplikacją łączy się Roztwór A i Roztwór B w stosunku 1:1 w warunkach słabego oświetlenia (np. światło żarowe, unikanie promieni UV).
3. Aplikacja (Uczulanie podłoża)
Za pomocą pędzla, wałka lub gąbki emulsja nakładana jest równomiernie na podłoże (tradycyjnie na dobrej jakości papier akwarelowy lub tkaninę). Powierzchnia zyskuje żółto-zieloną barwę.
4. Suszenie
Papier odstawia się do całkowitego wyschnięcia w ciemnym, bezpiecznym miejscu.
5. Ekspozycja (Naświetlanie)
Suche podłoże naświetla się stykowo – układając na nim negatyw wielkoformatowy lub przedmioty (tworząc fotogram) – pod wpływem światła słonecznego lub lampy UV. Czas naświetlania wynosi od kilku do kilkunastu minut, a naświetlone miejsca ciemnieją.
6. Płukanie i wywoływanie
Odbitkę płuka się w bieżącej zimnej wodzie przez około 10–15 minut. Woda zmywa nienaświetlone sole żelaza, a obraz natychmiast utrwala się i nabiera charakterystycznego, intensywnego błękitnego koloru.
7. Suszenie końcowe
Płukaną odbitkę suszy się w pozycji poziomej lub wiszącej.
Reakcje chemiczne
I. Etap naświetlania (Fotoliza / Redukcja światłoczuła)
Pod wpływem fotonów światła UV (światło słoneczne) jony żelaza na trzecim stopniu utlenienia (Fe3+) w kompleksie cytrynianu są redukowane do jonów żelaza na drugim stopniu utlenienia (Fe2+):
Fe3+ + hν → Fe2+
II. Etap wywoływania i tworzenia barwnika (Powstanie błękitu pruskiego)
Powstałe jony żelaza (Fe2+) reagują natychmiast z obecnym w emulsji żelazicyjankiem potasu (K3[Fe(CN)6]), dając nierozpuszczalny, intensywnie niebieski pigment – błękit pruski (heksacyjonożelazian żelazowo-potasowy / żelazowy):
4Fe3+ + 3[Fe(CN)6]4- → Fe4[Fe(CN)6]3